|
chupo
|
 |
« poslato: 09.03.2010. 19:01 » |
|
U Nezavisnim novinama objavljen je jedan odličan članak o srednjovjekovnom 'blagu', a derventsko područje je bilo glavna tema. Ovdje prenosimo dio ovog teksta, da bi se bolje upoznali sa tim što imamo i koliko je to vrijedno, jer mnogi nisu upoznati sa time.
***
Bosna i Hercegovina i RS krajevi su Evropskog poluostrva koji su bogati srednjovjekovnim nasljeđem medu kojima je i derventski kraj. Mramori, nekropole, crkvišta, utvrđenja, naselja i drugi materijalni ostaci su skoro neistraženi, a potencijalne su turističke destinacije od kojih su neke zarasle u korov i prepuštene propadanju.
Međutim, zahvaljujući Damiru Kljajiću, profesoru istorije i geografije, koji je za potrebe Četvrte regionalne konferencije o integralnoj zaštiti prezentovao istraživanja srednjovjekovnog nasljeđa derventskog kraja, ta tema se budi iz dubokog sna.
Među najznačajnijim u okolini:
Tokom istraživanja došlo se do podataka da je srednjovjekovno nasljeđe derventskog kraja među najznačanijim u široj okolini.
"Nasljeđe je samo djelimično evidentirano u arheološkoj, a manje u drugoj naučnoj i stručnoj literaturi. Nije bilo pokušaja naučnog vrednovanja nasljeđa ni njegovog uvrštavanja u istorijski kontekst derventskog kraja, kao ni turističkog vrednovanja nasljeđa i njegovog prezentovanja široj javnosti. Danas je nasljeđe izloženo propadanju, a sve češce i nesavjesnom, pa čak i namjernom uništavanju, kao i svojatanju od strane pojedinaca ili grupa", kaže Kljajić.
Iako istorijski pisani izvori koji govore o derventskom kraju nisu brojni, potvrdu postojanja većih koncentracija stanovništva u srednjem vijeku potvrđuju materijalni ostaci na 34 lokaliteta. Kljajić navodi samo neke od najznačajnijih, a jedno od njih je Manastirište u Donjem Detlaku. U okviru Manastirišta nalaze se nekropola (groblje), monaška isposnica i ambarine.
Na mjestu današnje crkve svetog Ilije u 14. vijeku nalazio se manastir. Nekropola sa sačuvanim mramorom monaha ili drugog crkvenog dostojnika nalazi se zapadno od crkve. Monaška isposnica nalazi se 150 metara zapadno od crkve. Ambarine su rupe u krečnjaku u obliku ćupa, a služile su kao ostava za hranu.
Vrijedno nasljeđe se uništava:
Stanovnicima sela Velika Sočanica dobro je poznat lokalitet Crkvine na kojem se, prema predanju, nekada nalazila pravoslavna crkva. Na tom mjestu nekoliko decenija u drugoj polovini prošlog vijeka je eksploatisana takozvana bijela zemlja. Prilikom eksploatacije uništeno je groblje, odnosno nekropola koja se nalazila na tom mjestu. Branko Kitonjić (80) prepričava legendu koju je on čuo od svog oca Vaskrsija, ali i od drugih starijih ljudi toga kraja, koja se prenosi već pet koljena.
"Na mjestu Crkvine postojala je manja crkva koju je jedne noći 'odnijela Svetinja na rijeku Bosnu'. Odatle je crkva plivala rijekom, a potom ju je neko 'primio u Srbiju'. A da je crkva nošena rijekom moglo se vidjeti na njenim zidovima koji su ostali mokri još dugo vremena. Crkva je bila grčka, a uz nju se nalazilo i grčko groblje. Takvo isto grčko groblje ima još u Osinji". priča Kitonjić.
On takođe upozorava da se baština uništava i dodaje da je pedesetih godina 20. vijeka povadio kamenje od temelja crkve i prodao ga "Jovi Rašiću u Šeregu koji je kamenje ugradio u podument svoje štale". 'To kamenje se i danas nalazi u podumentu štale, a osim mene niko drugi za to ne zna", tvrdi Kitonjić.
Mještanin Petko Đekić iz Donjeg Detlaka kaže da su arheolozi na grebenu dugačke kose, koja blago pada prema dolini Ukrine, na lokalitetu koji narod naziva Džinovsko greblje ili Grebljica pronašli srednjovjekovnu nekropolu.
"Mramor u obliku sanduka, veoma oštećen, nalazi se u mojoj šumi. On je dovučen sa Džinovskog greblja i bio je postavljen u temelj jedne štale. Navodno ga je i neki kovač koristio za svoje potrebe, a na kraju, kada su saznali da je to nadgrobni spomenik bacili su ga". kaže Đekić.
Neophodno zaštititi spomenike:
Osnovne smjernice zaštite kulturnih dobara u koje spada i srednjovjekovno nasljeđe derventskog kraja, kako tvrde stručnjaci, date su u Zakonu o kulturnim dobrima RS, Zakonu o lokalnoj samoupravi RS, statutu opštine Derventa i drugim pravnim aktima.
Prema riječima arheologa Milana Đurđevica, u okviru postojeće pravne regulative RS treba zaštititi srednjovjekovno nasljeđe derventskog kraja.
"Prilikom istraživanja lokaliteta manastira u Donjem Detlaku naišlo se na vrijedne lokalitete od kojih su manastirska isposnica gdje su monasi vršili službe, prepisivali i pisali knjige. To nam pokazuju dva natpisa koja su pronađena u crkvenoj literaturi gdje se govori o Detlakovom jevanađelju", navodi Đurdević.
Za područje opštine Derventa u toku je izrada studije "Valorizacija kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa", koju radi Republički zavod za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa RS iz Banjaluke. Zaštita podrazumijeva i podizanje i razvijanje svijesti javnosti o vrijednostima srednjovjekovnog nasljeđa prnjavorskog i derventskog kraja, kao i prijetnjama tom nasljeđu.
"Zato bi bilo neophodno provoditi obrazovne aktivnosti kroz osnovne i srednje škole gdje bi se mlade generacije upoznale sa nasljeđem, njegovim značajem za razumijevanje prošlosti i njegovim 'neprijateljima'. Nosioci tih aktivnosti mogli bi da budu turistička organizacija, Zavičajni muzej i Kulturni centar iz Dervente", smatra Kljajić.
Stručnjaci upozoravaju da se srednjovjekovni lokaliteti derventskog kraja najčešće nalaze u zapuštenom stanju. "0 njima se ne vodi briga u smislu uređenja, održavanja ili čuvanja. Zbog nemogućnosti kako institucionalne i kadrovske, tako i lokalne zajednice da zaštiti ove lokalitete, oni će još dugo biti prepušteni sami sebi, ali i ostavljeni na milost i nemilost ljudi tih krajeva", smatraju stničnjaci.
Naglašavaju da bi ta kulturna nasljeđa mogla biti idealne turističke destinacije koja bi mogla biti iskorištena u te svrhe. U okvini derventskog kraja trenutno se istražuje lokalitet Manastirište, a potom će uslijediti i zaštita tog lokaliteta i na kraju će biti dostupan turistima.
"U neposrednoj blizini tog lokaliteta nalaze se još dva srednjovjekovna lokaliteta, Markovac i Džinovsko greblje, koje je potrebno uvrstiti u turističku ponudu Detlaka". napominje Kljajić. Neophodno je izraditi i kataloško-topografski pregled nasljeđa, sa konkretnim mjerama zaštite. Za razvoj turizma značajne su nekropole koje su najbrojnije srednjovjekovno nasljeđe i zastupljene su na više od polovine lokaliteta.
Nekropole, crkvište i manastirište svjedoče o veoma razvijenom vjerskom životu na ovim područijima u periodu srednjeg vijeka. "Njihovo dalje lociranje, proučavanje i arheološka istraživanja daće odgovore na mnoga vjerska i etnička pitanja ovih prostora", dodaje Kljajić.
Manastir Detlak: Najznačajniji dragulj i kulturno nasljeđe derventskog kraja je manastir Detlak.
Istraživanja, a potom i zaštita tog lokaliteta, biće nastavljena u okviru programa "Unapređenje kulturnog razumijevanja u BiH", a pod okriljem UNESCO-a. Taj projekat će provesti Zavod za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa RS. Goran Milojević, direktor Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa RS, sa predstavncima UNESCO-a je u okviru MDG-F programa za kulturu i razvoj potpisao ugovore o obnovi arheološkog lokaliteta Manastirište u Donjem Detlaku u opštini Derventa. U skladu sa potpisanim ugovorima, dovršetak obnove oba lokaliteta očekuje se do kraja 2010. godine. "Program pod nazivom 'Kultura za razvoj' je trogodišnji program koji u okviru partnerskog odnosa provode tri organizacije Ujedinjenih nacija u BiH: UNDP, UNICEF i UNESCO. Program finansira španski Fond za postizanje milenijumskih razvojnih ciljeva (MDG-F) sklopu tematskog okvira za kulturu i razvoj", pojašnjava Milojević.
Kljajić napominje da derventski kraj ima pogranični položaj između Bosne na jugu i Ugarske na sjeveru, što je često imalo za posljedicu promjenu granica, ali je tom području davalo i neodređen status u odnosima između te dvije zemlje.
"Iz pisanih izvora u derventskom kraju se pominju sljedeća mjesta: Župa Ukrinica, koja se nalazila u donjem toku Ukrine i Župa Modrina koja se nalazila oko Ukrine, Owar, srednjovjekovni grad koji je bio smješten na mjestu današnje Dervente i bio je sjedište župe De Vetri Castro, a uz taj grad 1408. godine sagrađeno je utvrđenje Novum Castrum, odnosno Vivar, a 1414. godine i Castellani de Wynov. Detlak se pominje u 'Detlačkom evhologionu' pisanom 1628. godine, a na njemu se zasniva pretpostavka postojanja manastira Detlak", pojašnjava Kljajić.
***
|
