Istorija

Svi dostupni podaci iz prošlosti i naučni radovi govore da je derventsko područje oduvijek, zapravo otkad ljudski rod gradi svoja staništa, bilo gotovo idealno za naseljavanje, jer klima i vegetacija bile su i te kako pogodne za život društvene zajednice.A to je hiljadama godina privlačilo brojne narode, koji su se ovdje sretali, radili i gradili, ali mnogo češće se sukobljavali i međusobno zatirali. Tako je veoma duga istorija ovog kraja obilježena radom i stvaranjem, ali i ratovima i razaranjima.

Iako je gotovo stalnim ratovima redovno uništavano sve što su poraženi stekli i izgradili, ipak je sačuvano dovoljno tragova i dokaza o ljudskom bitisanju još iz paleolita i neolita, te iz kasnijih razvojnih faza ljudskog roda. Tako je sedamdesetih godina prošlog vijeka reprezentativna ekipa svjetskih eksperata konstatovala da je na Tomasovom brdu postojalo vjerovatno najstarije predistorijsko naselje na području bivše Jugoslavije. Tu su ljudi imali staništa prije 50 hiljada godina, ali je život u tom dijelu zamro prije 20 hiljada godina. No, ostalo je dovoljno tragova koji su sada u muzejima, pa djelić i u derventskoj zavičajnoj zbirci, koji potkrepljuju ove tvrdnje. Ozbiljnije tragove ostavili su i Rimljani (od oko 450. do 47. godine prije Nove ere), iako su Avari i Sloveni zatirali sve tragove rimske civilizacije. U ovim stalnim sukobima samo Avari su uništili više od 40 naselja i pobili cjelokupno stanovništvo na području današnje derventske opštine.

Nakon teškog poraza Avara kod Carigrada i njihovog nestanka sa svjetske scene, ovo područje naselili su Sloveni između 600. i 630. godine. No, nisu dugo živjeli u miru, jer su ih u 9. vijeku pokorili mnogo bolje naoružani i neuporedivo bolje organizovani Ugri. Oni, međutim, nisu uništavali Slovene, već su se trudili da ih asimiluju i zadrže u vazalskom odnosu.A slovenski živalj, njihove slabašne državice i nemoćni vlastodršci (Kulin ban, Stjepan Kotromanić, Tvrtko Prvi, Stjepan Ostoja, Hrvoje i Sandalj Hranjić, knez Pavle Radinović, Tvrtko Drugi Tvrtković…) povremeno su služili kao predmet trgovine moćnijim državama i narodima. Tako su, istina kraće vrijeme, bili i pod vlašću Nemanjića jer je ovo područje, kao svadbeni poklon, 1137. godine ugarski kralj Bela poklonio kćerki Jeleni kada se udavala za Uroša Nemanjića.

Najstariji pisani tragovi iz tog doba kazuju da je Derventa (OWAR) bila centar župe De Vetri castro (župa stare tvrđave). Uz ovaj srednjevjekovni grad 1408. godine sagrađeno je utvrđenje Novum castrum , odnosno VIVAR (nazivi na latinsko i na mađarskom jeziku), ili, u prevodu, NOVI GRAD, a 1414. godine i Castellani de Wynov. Na karti znamenitog holandskog kartografa Gerharda MERKATORA iz 1590. godine Vivar je tačno na mjestu današnje Dervente. A po predanju, i rijeka Ukrina dobila je naziv izveden od mađarske riječi UGRINA, koju je slovenski živalj prilagodio svom izgovoru.

Poslije vazalskog odnosa sa Ugrima, derventsko područje dopalo je u tursko ropstvo 1536. godine. Interesantno je da su Turci Bosnu osvojili još 1463. godine, ali Derventa (Vivar) branila je svoju slobodu još duge 63 godine. U tom periodu Derventa je bila u vlasti plemićkog roda Berislavići. Turci su, zato, kada su najzad osvojili Derventu, do temelja srušili utvrđenje Vivar 3, da bi poslije 1740. godine sagradili tvrđavu DERBENA, koju je slovenski živalj nazivao DRVENTA.

Tokom tegobne 342 godine pod turskim jarmom, pune nasilja i pokušaja islamizaciuje, koje su neki istoričari nazvali i „aginska epoha“, izbilo je niz pobuna i ustanaka koje su Turci u krvi ugušili. Najpoznatija je svakako bila Pop Jovičina buna 1834. godine kojom je bila zahvaćena gotovo cijela Posavina i dio Krajine, ali je i ona završena porazno po hrišćane. U međuvremenu, napaćeni narodi ipak su, u predvečerje turske propasti, uspjeli da se izbore za svoje bogomolje (1855. godine postavljen je krst na derventsku pravoslavnu crkvu Uspenija Presvete Bogorodice; 1875. katolički crkveni kompleks na Plehanu proglašen za samostan), a otvarane su i škole uz vjerske zajednice (1834. srpska osnovna škola; 1872. škola sestara milosrdnica).

Kada su u rusko - turskom ratu Turci žestoko poraženi, Bosna je, na mirovnoj konferenciji 1878. godine, pripala Austrougarskoj monarhiji. Njena vojska je u Derventu ušla 31. jula 1878. godine i odmah do temelja srušila tursku tvrđavu u centru grada. A grad je, u stvari, bio zapuštena kasaba i nije ni ličio na urbanu sredinu po tadašnjim civilizacijskim mjerilima.

U knjizi „B-H agrarno pitanje“ J.D.Božić, svjedok tadašnjih zbivanja, konstatuje da je Derventa novu vlast dočekala sa 4.000 stanovnika u 890 kuća, a sa predgrađem i okolinom imala je 5.777 žitelja pravoslavne, katoličke, islamske i judejske vjere. Ali, imala je samo tri glavne ulice i više malih tijesnih sokačića, naravno bez vode i kanalizacije.

Nova vlast je vrlo brzo u Derventi osposobila kasarnu, bolnicu u apoteku, opšinski i sreski ured, sreski sud, dvije osnovne škole, a kako je u isto vrijeme počela izgradnja pruge Brod – Sarajevo, u Derventi je uspostavljena i Direkcija b/h željeznica. Iz ulica je sklonjena turska kaldrma i nasute su ukrinskim šljunkom, a vrlo brzo je uspostavljen i autobuski saobraćaj prema Banjaluci. U najkraćem mogućem roku izrađen je katastar, donesen plan urbane izgradnje, a u centru grada sazidane su zgrade za opštinsku i sresku administraciju.

Sve to itekako je ohrabrilo preduzimljive ljude, otvorilo vrata iskusnijim investitorima, pa su izgrađena čak tri nova hotela, a 1892. godine počela je sa radom fabrika štapova. Već 1909. otvoreni su paromlin i tkačnica pamučnih tkanina, a 1914. godine braća Mićić otvorila su radionicu za izradu obuće. Uslovi za njihov uspješan rad, naravno, bili su, između ostalog, i pošta (od 1878.) i vatrogasna jedinica (1889. godine), te brojni stručnjaci poput pravnika, inžinjera, ljekara, apotekara, te još brojnijih zanatlija. Prva apoteka otvorena je 1885. godine, a nova bolnica je izgrađena 1904. godine.

Nije se zaostajalo ni u drugim sferama življenja pa je, na primjer, u derventskoj „Narodnoj štampariji“ počelo štampanje „Derventskog kotarskog lista“. Iste godine upisana je i prva generacija derventskih gimnazijalaca, a 1914. godine počela je sa radom i Učiteljska škola. Na inicijativu pismenijih i naprednijih, osnovano je 1. januara 1901. godine Srpsko pjevačko društvo „ZMAJ“ od kojeg je 1910. godine nastala „Prosvjeta“. U hrvatskom nacionalnom korpusu djelovao je „Napredak“, a među muslimanima „Gajret“.

Ukratko, bio je to kratak, ali izuzetno uspješan period za Derventu, koja je krupnim koracima hitala prema razvijenijim, pa je uskoro postala najljepši i najuređeniji grad u Posavini. Nažalost, sve to je, još jednom, prekinuo novi rat koji je sve skupo koštao, a posebno Srbe, jer austrougarska je objavila rat Srbiji, pa su se svi Srbi našli na udaru vlasti. 

Nakon četiri mučne ratne godine, Derventa je kraj Prvog svjetskog rata dočekala sa 6.196 stanovnika, sa 80 registrovanih trgovačkih firmi i sa više od 30 različitih zanatskih radionica, pa je već 1922. godine ponovno postala centar sreza. I slijedećih dvadesetak godina mira u Kraljevini Jugoslaviji Dervenćani su opet dobro iskoristili. Rekonstruisano je 5 kilometara gradske vodovodne mreže (vodovod izgrađen 1896. godine). Prvi zvanični nazivi ulica postavljeni su 7. jula 1925. godine, kada je obnovljen i rad gradske biblioteke. A 13. jula 1928. godine iz derventske električne centrale stigla je struja u domaćinstva, pa je uskoro počelo sa radom i Kino „Ukrina“. Tokom 1935. godine izgrađena su dva mosta na Ukrini, a ove i sve druge radove i investicije pomno su „pratile“ Zemaljska banka, Srpska privredna banka i Hrvatska štedionica. 

I sport se, naravno, afirmisao uporedo sa ostalim novotarijama sa Zapada. Najprije je osnovan FK „Dečko“ 1919. godine, a zatim mnogi drugi fudbalski timovi, onda rukometne i odbojkaške ekipe, za koje je uvijek bilo dovoljno sponzora. 

Ukratko, Derventa je proživjela još jedan, istina kratki, period bržeg razvoja, a srez derventski je 1937. godine imao 67.305 stanovnika. I velike šanse za još brži napredak koji je, još jednom, prekinuo novi rat.

Nakon što je 1941. godine fašistička Njemačka raskomadala Jugoslaviju, a domaći nacisti formirali kvinlsinšku NDH, kojoj je pripala i Derventa, ponovile su se, po ko zna koji put, u Derventi četiri godine zla i prolivanja nevine krvi. Grad i njegova okolina bili su, zbog jedine pruge do Sarajeva, izuzetno važni za Njemačku vojnu silu, pa su bili vojnički više nego dobro čuvani. A po opštini su harali ustaški zlikovci. Tako su potpuno istrijebljeni jevreji, a glavom su platili i stotine Srba, koji su prvo raskućeni, pa ubijani po zatvorima i logorima širom NDH. Partizanske jedinice i pripadnici Jugoslovenske narodne armije čak tri puta su oslobađali ovaj grad, a slobodu su mu, najzad, donijeli 19. aprila 1945. godine borci 53. streljačke divizije i 45. srpske divizije iz sastava Druge armije. Ali četiri godine ustaške vlasti i terora Derventa je platila sa 1.012 života svojih građana. 

Opet je počeo period oporavka, obnove i razvoja Dervente, cijele opštine i sreza derventskog. Oporavila se tekstilna industrija, pa je od negdašnje tkačnice relativno brzo nastala moćna TI „Ukrina“, naglo se razgranalo trgovačko preduzeće „Bosna“, iz fabričice obuće izrastao je „DEMOS“ koji je premašio i 3.500 zaposlenih. Formirani su i više ili manje uspješno su funkcionisali DIP „Jedinstvo“, „Poljoprivrednik“, „Mesar“, „Instalater“, Štamparija „Iskra“ i drugi, a bio je veoma uočljiv napredak u oblasti prosvjete, kulture i sporta. Sve to, na žalost, na prečac je zaustavljeno kada je 1958. godine donesena odluka o ukidanju sreza derventskog. Stagnacija u skoro svim oblastima trajala je duže od decenije, a negdje je bio vrlo uočljiv drastičan pad. Ukinuta je željeznička pruga, a posljednji voz je kroz Derventu prošao 31. marta 1968. godine. Zatim su, zaredom, prestale sa radom Tekstilna, Poljoprivredna i Učiteljska škola, a sve nove državne investicije u širokom su luku zaobilazile Derventu.

Srećom (ili umiješnošću novih generacija), Dervenćani su se prenuli, pa je, na primjer, „Poljoprivrenik“ postao drugi u BiH po količini otkupljenog mlijeka, a u okviru tzv. „metalskog kompleksa“ vrlo uspješni su bili: fabrika cijevi „UNIS“, „Mehanika“, „Tehnorad“, „Instalater“ i njihovi kooperanti. Tako je, uz obućare i tekstilce, Derventa gotovo rekordno brzo stigla do više od 14.000 radnih mjesta, pa je bilo dovoljno n ovca i za vrlo uspješne aktivnosti u sferi kulture (amatersko pozorište, duvački orkestar, omladinski gradski hor, zavičajni muzej i drugi), a i za fudbalere, rukometaše, odbojkaše, stonotenisere, kuglaše, šahiste i druge. A svi oni, u bezbroj prilika koristili su prostor modernog i funkcionalnog Doma Armije, koji je u centru grada izgradila JNA. A Dervenćani su svojim novcem, finansirali i stalno unapređivali moderan, kadrovski i materijalno dobro obezbijeđen Medicinski centar. 

Kako je, međutim, sistem počeo da iskazuje krupne nedostatke, ekonomska kriza je pogodila cijelu Jugoslaviju, pa i Derventu, koja je ubrzanim tempom gubila radna mjesta, što je siromašilo i zajedničku kasu i sve građane. A politička kriza rezultirala je stranačkim i nacionalnim podjelama koje su se ogledale najviše u odnosu prema zajedničkoj državi i njenoj budućnosti. Jedni su bili za kakvu-takvu Jugoslaviju, drugi za Hrvatsku zajednicu Bosanska Posavina, i treći za samostalnu i nezavisnu BiH. Poslije kakvog - takvog kratkog perioda dogovaranja, saradnje i mira, rat je bio neizbježan, jer je oružje već grmjelo u jednom dijelu Jugoslavije. 

Ovaj put Derventa je doslovce raspolućena, a granica između dvije zaraćene starne bila je rijeka Ukrina. U gradu su hrvatsko – muslimanske snage otvorile i zatvore za Srbe koji su se u nevrijeme zadržali na „pogrešnoj“ strani. A u pomoć su im stigle i brojne jedinice iz Hrvatske i nekih dijelova BiH. Pa su tako počinili brojna zlodjela, a posebno u naselju Čardak na pravoslavni Vaskrs 1992. godine. 

Njima su se vojnički suprotstavili pripadnici 327. brigade iz Kasarne „Zdravko Čelar“ i borci Osinjske srpske brigade. Nakon žestokih tromjesečnih borbi, pripadnici Vojske Republike Srpske oslobodili su 3/4. jula 1992. godine cio grad, a konačno oslobođenje teritorije cijele opštine uslijedilo je 29. septembra 1992. godine. Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, konstatovano je da je u borbama tokom odbrambeno – otadžbinskog rata život izgubilo 608 srpskih vojnika sa područja derventske opštine.

Ali, Dervenćani su se odmah suočili i sa jezivim posljedicama ratnih dejstava: uništena je elektro – mreža, teško je oštećen vodovod i kanalizaciona mreža, razoreno je gotovo 70 odsto stambenog prostora, izgorili su najvažniji pogoni TI „Ukrina“, opljačkane ostale firme, do temelja su srušene sve bogomolje, teško oštećene sve škole, uništene sve telefonske linije, neki putevi totalno razoreni, a ostali veoma oštećeni. Derventa je tako opet bila gotovo na početku. Iako je rat još trajao, osposobljene su neke radne organizacije i zaposlen je izvjesan broj ljudi, što jeste dalo solidne efekte, pa su tako pomogli da funkcionišu osnovne institucije nužne za život jednog grada. Međutim, većina radnih organizacija nije izdržala svojevrsnu ekonomsku blokadu i rastuće ratne izdatke, a pogotovo se nije mogla prilagoditi tranzicionim procesima, pa su tek nakon privatizacije neki počeli da privređuju u skladu sa očekivanjima, a neke firme su potpuno prestale sa radom. Njihov nestanak prilično uspješno nadomještaju sve brojnija privatna preduzeća, pa u Derventi, prema posljednjim podacima, radi već oko 7.000 ljudi. Uz to vrlo važni poslovi, kao izgradnja vodovoda, osposobljavanje škola i drugi, obavljeni su zahvaljujući i stranim donatorima, posebno iz Švedske, Italije i Norveške. U posljednjih nekoliko godina sredstvima budžeta opštine i građana, asfaltirani su kilometri puteva, i tako sela kvalitetno povezana sa centrom opštine kao i sa susjednim opštinama.

Najveći broj stanova u gradu popravljen je zahvaljujući kreditu Svjetske banke, a u brži razvoj poljoprivrede, što je velika derventska šansa, uloženo je dosta domaćeg i stranog donatorskog novca.

Za rad su osposobljene sve predratne škole, osim OŠ „Z. Čelar“ u gradu, a počeo je sa radom učiteljski fakultet.

Ukratko, Derventa se sa naporom ali uspješno oporavlja, što se odražava ne samo u domenu privrede, već i u sferi kulture i sporta, kroz formiranje brojnih uspješnih sportskih klubova i kulturnih društava.